2023-nji ýylyň ikinji ýarymy üçin global söwdanyň geljegi: näbellilikleriň öňüni almak
Birleşen Milletler Guramasynyň Söwda we Ösüş boýunça Konferensiýasy (UNCTAD) we Bütindünýä Söwda Guramasy (BSG) ýaly halkara guramalarynyň soňky hasabatlarynda global söwdanyň geljegine seresaply garaýyş görkezilýär. Anyk görkezijiler pandemiýa sebäpli bozulan global üpjünçilik zynjyrlarynyň kem-kemden dikeldilýändigini, zerur bolmadyk sarp ediş harytlarynyň ýetmezçiliginde we eltip bermede gijikmelerde gowulaşmalaryň bolýandygyny görkezse-de, ikinji çärýekde global söwdanyň ösüşiniň haýallamagyna garaşylýar. Geljekde, ýylyň ikinji ýarymy üçin söwda mümkinçilikleri optimistik däl, çaklamalar ýyllyk söwda ösüşiniň öňki derejelerinden aşak düşüp biljekdigini görkezýär. BSG 2023-nji ýyl üçin global haryt söwdasynyň möçberiniň ortaça 1,7% artjakdygyny çaklaýar, bu bolsa soňky 12 ýylda syn edilen 2,6% ortaça görkezijiden ep-esli pes.
Geljek aýlarda global söwda we üpjünçilik zynjyrlaryna täsir edip biljek töwekgelçilikleri göz öňünde tutanyňda, ýokarda agzalan halkara guramalary umumylykda global ykdysadyýetiň haýallamagy, inflýasiýa, maliýe bazarynyň dartgynlylygy we geosyýasy dartgynlyk ýaly faktorlary görkezýärler. BSG-niň baş direktory Ngozi Okonjo-Iweala 2023-nji ýylda Hytaýda geçirilen tomusky Dawos forumyna gatnaşan mahalynda dünýäniň dürli görnüşli "aýrylmagyň we aragatnaşygyň kesilmeginiň" mümkinçiliginiň ýokdugyny nygtady. BSG-niň çaklamalaryna görä, uzak möhletli söwda goragçylygy we birtaraplaýynlyk global ykdysady ýitgileriň 5% -ine sebäp bolup biler, ösüp barýan ýurtlar bolsa 12% -den 14% -e çenli ýitgi çekmegi mümkin.
Şeýle-de bolsa, bu ýagdaýyň fonunda Günorta Koreýadan umyt uçguny peýda bolýar. 1-nji iýulda Söwda, senagat we energetika ministrligi Günorta Koreýanyň iýun aýynda 1,13 milliard dollarlyk söwda artykmaçlygyna eýe bolandygyny görkezýän maglumatlary çap etdi, bu bolsa 2022-nji ýylyň fewral aýyndan bäri ilkinji aýlyk artykmaçlykdyr. 2022-nji ýylyň martyndan 2023-nji ýylyň maý aýyna çenli Günorta Koreýada söwda kemsitmeleri yzygiderli 15 aý boldy. Statistikalara görä, Günorta Koreýanyň iýun aýyndaky eksporty geçen ýylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende 6,0% azalyp, 54,24 milliard dollara deň boldy, iýun aýyndaky import bolsa 53,11 milliard dollara ýetdi, bu bolsa geçen ýylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende 11,7% azalmadyr.
Halkara söwda ulgamynda Günorta Koreýanyň söwda maglumatlary global ykdysadyýetiň esasy görkezijisi bolup hyzmat edýär we oňa "kömür känindäki kanareýka" lakamyny berýär. Mundan başga-da, Günorta Koreýanyň eksporty, esasan ýarymgeçirijiler, displeýler we gaýtadan işlenen nebit ýaly esasy önümleri öz içine alýar, global biznes we tehnologiýa islegi üçin esasy barometr bolup hyzmat edýär.
Şeýle-de bolsa, Günorta Koreýa harytlaryna bolan islegiň azalmagynyň gowşandygy ýa-da azalmadygy barada dürli düşündirişler bar. Hususan-da, däp boýunça söwda möwsümleriniň iň ýokary derejesi bolmadyk iýul we awgust aýlaryna golaýlaşýarys, eksportyň azalmagynyň iň pes derejä ýetendigi ýa-da ýetmedigi belli däl. Koreýa bankynyň ykdysatçysy Mun Junghiu eksportyň durnuklaşyp ýa-da pes derejä düşüp biljekdigini, ýöne oýlanmaly has möhüm soragyň dikeldilmegiň "V" ýa-da "L" görnüşli ýol bilen gidjekdigidigini aýdýar.
Kaliforniýada uly tejribesi bolan ýük daşamak pudagynda hünärmen Rojer, Birleşen Ştatlardaky import möçberleriniň üçünji çärýekden başlap häzirki pes derejesinden ýuwaş-ýuwaşdan dikeldiljekdigini çaklaýar. Şol bir wagtyň özünde, “S&P Global Market Intelligence” kompaniýasynyň üpjünçilik zynjyryny öwrenmek boýunça başlygy Kris Rojers üpjünçilik zynjyrlarynyň işjeňlik, önüm gorlary we möwsümleýinlik babatda kadaly ýagdaýa gelendigini öňe sürýär. Şeýle-de bolsa, ol kompaniýalar, esasanam 2023-nji ýylyň ikinji ýarymynda, üpjünçilik zynjyryny uzak möhletli täzeden gurmak meýilnamalaryna girişenlerinde hökümetiň syýasaty we fiziki töwekgelçilikler bilen baglanyşykly näbellilikleriň döreýändigini duýdurýar.
Umuman alanyňda, 2023-nji ýylyň birinji ýarymynda ýük daşamak möçberleriniň we görnüşleriniň dikeldilmegi, taryhy derejä gaýdyp gelmegine şaýat boldy. Maý aýynda ABŞ-nyň konteýner arkaly deňiz ýük daşamak importy geçen ýyl bilen deňeşdirilende 27% azaldy; ýöne bu görkeziji pandemiýadan öňki 2016-njy ýyldan 2019-njy ýyla çenli şol aýlar üçin ortaça görkezijiden diňe 2% ýokary boldy. Önümçilik gorlary nukdaýnazaryndan, önümçilik gorlary 2023-nji ýylyň birinji çärýeginiň ortaça görkezijisinden birneme ýokary boldy, taýýar önümleriň gorlary bolsa deňagramly ýagdaýa geldi. Maliýe maglumatlaryna seredilende, çalt moda kompaniýalarynyň gorlarynyň satuwa gatnaşygynyň pandemiýadan öňki derejelere gabat gelýändigi, öý hojalyk enjamlaryny üpjün edijileriň, gurluşyk satyjylarynyň we elektron önümlerini öndürijileriň bolsa ýokary gor derejeleri bilen göreşmegini dowam etdirýändigi aýdyňdyr, bu bolsa täze "haýyrly ýagdaý" dolandyryş usulyndan has köp talabyň pesdigini görkezýär.
Netijede, ýokarda agzalan hasabatlara we maglumatlaryň seljermesine esaslanyp, global ykdysadyýetiň pandemiýanyň täsirinden tapgyrlaýyn dikeldilmegine garamazdan, global söwda we üpjünçilik zynjyrlarynyň henizem uly näbelliliklere we töwekgelçiliklere duçar bolýandygy aýdyň bolýar. Şeýle-de bolsa, iýun aýynda Günorta Koreýanyň aýlyk söwda artykmaçlygyna ýetmegi käbir pudaklarda ykdysady taýdan tapgyrlaýyn dikeldilmegi görkezýär. Geljekde, global ykdysadyýetde durnuklylygy we durnukly ösüşi öňe sürmek bilen birlikde, şahsy bähbitleri goramak üçin dünýäniň dürli künjeklerinde hökümetleriň we kärhanalaryň arasynda bilelikdäki tagallalar we hyzmatdaşlygyň giňeldilmegi zerurdyr.
Ýerleşdirilen wagty: 2023-nji ýylyň 10-njy iýuly